Πρόσφατα άρθρα στους New York Times και την Washington Post καταγράφουν σημαντική πτώση στις εγγραφές πρωτοετών φοιτητών στα αμερικάνικα πανεπιστήμια. Τα αίτια δεν αφορούν μόνο τη μείωση κατά 17% των διεθνών φοιτητών που παρατηρήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, λόγω προβλημάτων έκδοσης βίζας, ούτε ζητήματα δημογραφικά, αλλά κυρίως σημαντικές αλλαγές στη νοοτροπία του φοιτητικού δυναμικού. Το φαινόμενο έχει ήδη χτυπήσει και τις δικές μας πόρτες 

Για δεκαετίες ολόκληρες, το πτυχίο λειτουργούσε ως αυτονόητο διαβατήριο επιτυχίας. Η Γενιά Z προτιμά, ωστόσο, να μη δεσμεύεται σε κοστοβόρες και μακροχρόνιες σπουδές, εξάλλου, ας μην ξεχνάμε ότι την εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, η γνώση καθίσταται ξεπερασμένη με καταιγιστικούς ρυθμούς, ειδικά στα πτυχία που έχουν να κάνουν με την τεχνολογία. 

Οι φοιτητές και οι οικογένειές τους αναρωτιούνται, σήμερα περισσότερο από ποτέ, αν το πτυχίο θα αποδώσει οικονομικά, σε πόσο χρόνο θα υπάρξει απόσβεση και αν ένα τετραετές πρόγραμμα αξίζει περισσότερο από μια σύντομη πιστοποίηση. Παρατηρείται, λοιπόν, αυξανόμενο ενδιαφέρον για σύντομα πιστοποιητικά (micro-credentials), προγράμματα βασισμένα σε δεξιότητες, μαθητείες, άμεση είσοδο στην αγορά εργασίας, καθώς και για διαδικτυακά ή υβριδικά μοντέλα μάθησης. 

Με άλλα λόγια, οι νέοι εμφανίζονται πιο ανοιχτοί σε ευέλικτες και συντομότερες εκπαιδευτικές διαδρομές, αντί για μακροχρόνιες παραδοσιακές σπουδές. Αντίστοιχα, πολλά εκπαιδευτικά ιδρύματα έχουν ήδη αρχίσει να προσφέρουν ευέλικτες, χαμηλού κόστους εκπαιδευτικές επιλογές οι οποίες απονέμουν πιστωτικές μονάδες. Τα μαζικά, ανοικτά διαδικτυακά μαθήματα (MOOCs) αυξάνονται σταθερά σε δημοτικότητα. Το ίδιο και τα σύντομα, στοχευμένα προγράμματα σπουδών (micro-credentials), που μπορούν είτε να προστεθούν σε ένα ήδη υπάρχον πρόγραμμα πτυχίου είτε να ολοκληρωθούν αυτόνομα, οδηγώντας σε ανεξάρτητο πιστοποιητικό. Skip the degree, gain the edge! MBA essentials, 10 week online certificate course, διάβαζα πρόσφατα σε διαφήμιση κορυφαίου βρετανικού πανεπιστημίου. Παρότι οι φοιτητές δεν μπορούν να προσμετρήσουν τέτοιες διαδρομές ως ένα πτυχίο, η απήχησή τους καταδεικνύει την ανάγκη για παρόμοιες εκπαιδευτικές ευκαιρίες που να συνοδεύονται από επίσημη πιστοποίηση ή ακαδημαϊκή αναγνώριση. 

Συνεπώς, η συζήτηση έχει μετατοπιστεί από το «πού σπούδασες και τι;» στο «τι μπορείς να κάνεις;» και αυτό είναι ένα σημαντικό επιχείρημα που επικαλούνται συχνά οι μαθητές της Γενιάς Ζ και Α στους γονείς τους, προκειμένου να τους πείσουν ότι δεν είναι αναγκαίο να φοιτήσουν σε κάποιο πανεπιστήμιο.

Επίσης, σύγχρονες έρευνες δείχνουν ότι τα ταχέως εναλλασσόμενα ψηφιακά περιβάλλοντα μάθησης ενισχύουν την αποσπασματική προσοχή και δυσχεραίνουν τη διατήρηση συγκέντρωσης σε απαιτητικές μαθησιακές δραστηριότητες, όπως η ανάγνωση. Αυτό φαίνεται να έχει αλλάξει και την κουλτούρα της μάθησης. Η γενιά που μεγάλωσε με short videos, TikTok και YouTube content creators έχει εξοικειωθεί με γρήγορη, στοχευμένη και βιωματική πληροφορία, infographics, και περιλήψεις μακροσκελών κειμένων από το ChatGPT.

Έτσι, δεν μπορεί να ανταποκριθεί στην (συχνά) τρίωρη θεωρητική διάλεξη στα πανεπιστημιακά έδρανα στην Ελλάδα, στον στείρο τρόπο εξέτασης, που εξετάζει μόνο γνώσεις και όχι δεξιότητες και στις απαρχαιωμένες διδακτικές μεθόδους, δίχως χρήση Νέων Τεχνολογιών ή διδακτικών προσεγγίσεων που να προωθούν την ενεργό (φοιτητοκεντρική) μάθηση. Γι’ αυτό και επιλέγει πολύ συχνά να εγκαταλείψει τις σπουδές του. Το φαινόμενο της εγκατάλειψης σπουδών δεν είναι βέβαια αποκλειστικά ελληνικό.

Αναζητεί, λοιπόν, τη διά βίου απόκτηση δεξιοτήτων όχι πια στα αμφιθέατρα, αλλά μέσα από tutorials, σύντομα βίντεο, micro-learning ή διαδικτυακές κοινότητες. Οι ίδιοι οι YouTubers και δημιουργοί περιεχομένου συχνά γίνονται πρότυπα επαγγελματικής επιτυχίας χωρίς παραδοσιακές εκπαιδευτικές διαδρομές, ενισχύοντας την ιδέα ότι η επιτυχία μπορεί να χτιστεί και εκτός των τειχών του πανεπιστημίου. 

Η τάση αυτή εντείνεται ακόμη περισσότερο από τους εργοδότες και τις εταιρείες στον ιδιωτικό τομέα που αναζητούν δεξιότητες, και όχι συγκεκριμένους τίτλους σπουδών. Μπορεί το πτυχίο να πιστοποιεί ένα πρόγραμμα σπουδών· οι εργοδότες, όμως, εστιάζουν μάλλον στην ικανότητα εφαρμογής των γνώσεων στην πράξη και επίλυσης προβλημάτων, την κριτική σκέψη, τη συνεργασία κ.τ.λ., δεξιότητες που δυστυχώς δεν καλλιεργεί το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα.

Τι σημαίνει αυτό για το μέλλον των τετραετών/πενταετών και εξαετών προγραμμάτων σπουδών των ΑΕΙ; Αν τα πανεπιστήμια δεν καταφέρουν να προσφέρουν δεξιότητες που διασφαλίζουν την απασχολησιμότητα και να εκσυγχρονίσουν τον τρόπο παράδοσης των μαθημάτων τους, ώστε να κρατούν το ενδιαφέρον των μαθητών σε υψηλά επίπεδα, ενδέχεται να δουν τα ποσοστά εγγραφών να μειώνονται δραματικά και τα ποσοστά εγκατάλειψης σπουδών, αντίθετα, να αυξάνονται κατακόρυφα. 

Τα ΑΕΙ έχουν στα χέρια τους τα θεσμικά εργαλεία για να αντιμετωπίσουν την κρίση αυτή: Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στο πώς θέτουμε εντός πανεπιστημίου μετρήσιμα μαθησιακά αποτελέσματα (γνώσεις, δεξιότητες και ικανότητες) και πώς ελέγχουμε στην πράξη με τεκμήρια ότι έχουν επιτευχθεί. Επίσης, η κατάτμηση των παραδοσιακών προγραμμάτων σε micro-credentials και άλλες πιστοποιημένες διαδρομές, καθώς και η δυνατότητα συνυπολογισμού αυτών των μαθημάτων και πιστωτικών μονάδων προς την απόκτηση πτυχίου, μπορεί να ανταποκριθεί στις ανάγκες όσων απαιτούν πιο ευέλικτες και προσωποποιημένες μορφές μάθησης.

Τέλος, τα Κέντρα υποστήριξης διδασκαλίας και μάθησης, που άνθισαν παροδικά στη χώρα μας, και έχουν τελευταία αδρανήσει, μπορεί να παίξουν αποφασιστικό ρόλο στον μετασχηματισμό των διδακτικών παραδοχών των διδασκόντων. Το βασικό ερώτημα παραμένει ένα: πόσο θέλει, εν τέλει, η πανεπιστημιακή κοινότητα να περάσει από την εποχή του πτυχίου στην εποχή της πιστοποιημένης δεξιότητας και πόσο ευέλικτη και ανοικτή είναι σε αυτή την αλλαγή. 

* Η Ζωή Γαβριηλίδου είναι Καθηγήτρια Γλωσσολογίας, τ. Αντιπρύτανης Ακαδημαϊκών Υποθέσεων και Φοιτητικής Μέριμνας ΔΠΘ 

Πηγή: Protagon.gr